Art nouveau: ornament als constructie

Art nouveau is de bouwstijl van ruwweg 1890 tot 1914 waarin het ornament niet achteraf op de gevel is geplakt, maar de constructie zélf is: de zichtbare ijzeren kolom die als plantenstengel omhoog groeit, de zweepslaglijn die in werkelijkheid een latei is, de geglazuurde tegel die het metselwerk tegen regen beschermt.

Wie dat eenmaal ziet, leest elke gevel uit die jaren anders. Dit artikel hoort bij ons overzicht van bouwstijlen in Nederland en gaat over één stijl in de diepte: hoe u een art-nouveaugevel vanaf de stoep leest, waarin de Brusselse, Parijse en Weense varianten verschillen van de nuchtere Nederlandse Nieuwe Kunst, waarom de stijl na 1914 zo abrupt verdween, en wat er in onze studio anders gaat zodra een project zo’n gevel moet tonen — bestaand, gerestaureerd of nieuw gebouwd met een citaat. Eén waarschuwing vooraf over de beelden: het openingsbeeld is een gegenereerde studie van een fantasiepaviljoen, geen bestaand gebouw, en de beelden in het artikel komen uit ons eigen werk en tonen geen art-nouveaupanden. Ze staan er om het principe te laten zien, niet de stijl zelf.

Wat art nouveau is: het ornament als constructie

Art nouveau is de eerste woon- en winkelarchitectuur die de nieuwe materialen van de negentiende eeuw — gietijzer, smeedijzer, glas in grote maten en industrieel geglazuurd keramiek — niet meer verstopte achter een klassieke gevel, maar ze liet zien en er de vorm van afleidde. Een ijzeren kolom hoeft geen Griekse zuil na te doen; hij kan slank blijven en bovenaan uitwaaieren zoals een stengel zich vertakt. Dat is geen versiering van de constructie, dat ís de constructie, met een ornamentele vorm.

Het onderscheid met de stijlen ervoor is scherp. Het historisme van de jaren 1860 tot 1890 stapelde ornament uit oudere periodes op een gevel die er constructief los van stond: een gietijzeren skelet met daarvoor een neorenaissancefront. Art nouveau draaide dat om. De lijn van de leuning, de boog boven het venster en het tegeltableau tussen de verdiepingen werken samen als één tekening, en die tekening volgt de krachten in het gebouw. Waar de gevel het zwaarst belast is, wordt de lijn dikker; waar hij licht is, buigt hij weg.

De stijl heet in elke taal anders, en dat zegt iets over de varianten. In Frankrijk en België heet hij art nouveau, in Duitsland en Oostenrijk Jugendstil — genoemd naar het Münchense tijdschrift Jugend uit 1896 — in Catalonië modernisme, in Nederland Nieuwe Kunst. Jugendstil krijgt in deze reeks een eigen artikel; hier gebruiken wij art nouveau als overkoepelende naam en behandelen de Nederlandse variant apart.

Een art-nouveaugevel lezen: zeven kenmerken vanaf de stoep

Een art-nouveaugevel herkent u aan zeven dingen, en het volstaat er drie te vinden. In volgorde van hoe snel ze opvallen:

1. De boog die geen halve cirkel is. Boven de deur of de winkelpui staat een hoefijzerboog, een parabool of een boog die aan één kant hoger begint dan aan de andere. Een halfronde romaanse boog of een spitsboog hoort bij een andere stijl.
2. Het tegeltableau. Tussen de verdiepingen, boven de deur of in een band onder de daklijst zit een vlak van geglazuurde tegels met een voorstelling: zonnebloemen, irissen, een pauw, een vrouwenkop met loshangend haar. Het vlak glimt wanneer de gevel nat is.
3. Het smeedijzeren balkon. De leuning bestaat niet uit rechte spijlen maar uit gebogen strippen die als takken in elkaar grijpen; het balkon rust op zichtbare, gekrulde consoles.
4. Het mozaïek. Kleine stukjes glas of keramiek, vaak goudkleurig of diepgroen, in de boogvulling boven de deur of als rand rond een venster.
5. Het asymmetrische venster. Twee vensters naast elkaar met verschillende breedte, een bovenlicht dat schuin afloopt, of een venster dat de hoek om gaat. Symmetrie was in deze jaren bewust losgelaten.
6. Sgraffito. Een tekening die in gekleurde pleisterlagen is gekrast, meestal in okergeel, roodbruin en zwart, vaak met een tekst of jaartal erin. In Brussel komt het veel voor; in Nederland is het zeldzaam.
7. De zweepslaglijn. De lange, gespannen S-curve die als een plantenstengel door de leuning, het houtsnijwerk van de deur en het glas-in-lood loopt. De naam gaat terug op een borduurwerk van Hermann Obrist uit omstreeks 1895 dat een cyclaam voorstelt.

Let op wat er níét bij staat: zuilen met kapiteel, een fronton boven de deur, blokverband in natuursteen. Ziet u die, dan kijkt u naar neorenaissance of eclecticisme uit dezelfde straat, ook al is de gevel in hetzelfde jaar gebouwd.

IJzer als plantenstengel: waarom de constructie zichtbaar bleef

Het ijzer is de kern van de stijl, omdat het het enige materiaal was waarmee een gevel tegelijk dun, open en gebogen kon zijn. Baksteen draagt alleen in rechte lijnen en in de boog; hout laat zich buigen, maar niet in grote overspanningen. Een smeedijzeren latei boven een winkelpui van vijf meter kan gebogen zijn, kan bovenop een sierlijst dragen en kan in één stuk doorlopen in de balkonconsole erboven. Precies dat deed Victor Horta in het Hôtel Tassel in Brussel uit 1893: de ijzeren kolom in de hal is gewoon de kolom, onbeklede structuur, en de lijnen erop lopen als wortels de vloer in en als takken het plafond op.

Het praktische gevolg voor wie een gevel leest: zoek de plaats waar het ijzer de baksteen ontmoet. Bij een gevel uit deze jaren is de overgang zichtbaar gemaakt met een rozet, een klinknagelrij of een uitwaaierend blad. Bij een gevel van tien jaar eerder is de ijzeren balk weggewerkt achter een natuurstenen latei die zelf niets draagt.

Het tweede gevolg is dat de dikte van het ijzer klopt met de kracht. Een balustrade is gemaakt van strip van omstreeks tien bij veertig millimeter, een console van zwaardere doorsnede, een kolom van gietijzer met een profiel dat naar boven toe slanker wordt. Die afmetingen hangen samen met zowel constructieve eisen als het architectonische ontwerp, en het is de reden dat een namaak-balkon in aluminium of een geprinte sticker van smeedwerk op afstand meteen opvalt: de lijn is te dun voor wat ze zogenaamd draagt.

Tegel, mozaïek en sgraffito: het ornament als weerhuid

De geglazuurde tegel is in art nouveau geen luxe maar bouwfysica. Baksteen en zachte natuursteen zuigen water op; een geglazuurde tegel doet dat niet. Wie de meest belaste delen van een gevel — de plint, de band onder het venster, de zone rond de regenpijp — bekleedt met keramiek, beschermt het metselwerk erachter en krijgt er een kleurvlak bij dat duurzaam kan zijn, maar door vocht, vorst of schade wel kan verweren. Het beroemdste voorbeeld is het Majolikahaus van Otto Wagner in Wenen uit 1898–1899, waarvan de hele straatgevel met bedrukte majolicategels is bekleed en dat er ook zijn naam aan dankt.

In Nederland kwam die weerhuid vooral als tegeltableau: een rechthoekig vlak boven de winkeldeur of tussen twee verdiepingen, met een voorstelling uit tientallen tegels. Plateelbakkerijen zoals Rozenburg in Den Haag leverden ze op maat; ze zitten nog op tientallen winkelpanden in Den Haag, Amsterdam en de provinciesteden. Het mozaïek deed hetzelfde in een fijnere korrel, meestal in de boogvulling, waar de goudglans in de schemering het meest opvalt.

Sgraffito gebruikt gekleurde pleister in plaats van losse tegels of mozaïeksteentjes: twee of drie lagen gekleurde kalkpleister, waarin de tekening wordt gekrast terwijl de bovenste laag nog nat is. Het is minder duurzaam dan tegel — regen en vorst kunnen het pleisterwerk aantasten, maar de levensduur hangt af van uitvoering, ligging en onderhoud — en juist daarom ziet u het vaak bleek of half weg. Bij de restauratie van een gevel met sgraffito is de staat van de oorspronkelijke pleisterlagen een van de punten voor het vooronderzoek.

Brussel, Parijs, Wenen, Barcelona en Nederland naast elkaar

De varianten verschillen niet in de ideeën maar in de lijn en het materiaal. Wie de tabel kent, plaatst een gevel meestal in één oogopslag in de juiste stad.

Twee dingen vallen op. De Weense en de Nederlandse variant staan dichter bij elkaar dan bij Brussel en Parijs: allebei geometrisch, allebei terughoudend met de zweepslag. En Barcelona is de enige plek waar de boog zelf parabolisch is gemaakt — Gaudí gebruikte parabolische en kettinglijnbogen; welke vorm de drukkrachten volgt, hangt af van de belasting, opnieuw ornament dat rekent.

Nieuwe Kunst: de nuchtere Nederlandse variant

Nederland kreeg art nouveau in een sobere, geometrische vorm die hier Nieuwe Kunst heet. De zweepslag is er, maar zelden in ijzer over de hele gevel; vaker als patroon in een tegelband, in het glas-in-lood boven de deur of in het houtsnijwerk van een winkelpui. De baksteen bleef het hoofdmateriaal, en de baksteen dwingt tot rechte lijnen. Daar komt bij dat het Nederlandse ornament uit deze jaren sterk beïnvloed is door batikpatronen en houtsnijwerk uit Nederlands-Indië: repeterend, vlak, uit stroken opgebouwd in plaats van uit één grote curve.

Het bekendste voorbeeld staat aan het Leidseplein in Amsterdam: het American Hotel van Willem Kromhout en H.G. Jansen, gebouwd in 1900–1902. De gevel is van baksteen, de ornamenten zitten in natuursteen en tegel, de bogen zijn er wel maar strak, en het geheel is eerder monumentaal dan zwierig. Wie de Brusselse zweepslag zoekt, mist hem; wie de opbouw uit de tabel hierboven kent, herkent de Nederlandse variant onmiddellijk.

De stad die er het meest van heeft, is Den Haag. In de straten rond de Laan van Meerdervoort en de Weimarstraat, gebouwd in de jaren dat de stad in hoog tempo naar het westen groeide, staan hele reeksen winkelpanden en woonhuizen met tegeltableaus, hoefijzerbogen en smeedwerk. Groningen en Nijmegen hebben elk een eigen concentratie uit dezelfde jaren: villa’s en winkelpanden in de uitbreidingswijken die na het slechten van de vestingwerken werden aangelegd. In Nijmegen is de belangstelling ervoor groot genoeg voor eigen wandelroutes langs de Jugendstil-panden van de stad.

Waarom art nouveau na 1914 verdween

De belangstelling voor art nouveau nam al vóór de Eerste Wereldoorlog af; veranderende smaak, productie en kosten speelden daarbij naast de oorlog een rol. De stijl combineerde ambachtelijk werk met industrieel vervaardigde onderdelen: elke balustrade werd gesmeed, elk tegeltableau ontworpen en gebakken, elke deur uit de hand gesneden. Dat kon zolang arbeid goedkoop was en een opdrachtgever bereid was een gevel te betalen die aanzienlijk duurder was dan die van de buren. De Eerste Wereldoorlog maakte een einde aan beide: materiaal werd schaars, lonen stegen, en in de landen waar de stijl het sterkst was, werd er vier jaar nauwelijks gebouwd.

In Nederland kwam er iets bij. Al vóór de oorlog nam een nieuwe generatie het ornament over en dreef het verder de constructie in: de Amsterdamse School, met het Scheepvaarthuis van Van der Mey, De Klerk en Kramer uit 1912–1916 als eerste grote gebouw. Daar is het ornament niet meer van ijzer en tegel, maar van baksteen zelf, golvend gemetseld. Wie het principe van art nouveau — de vorm volgt de constructie en toont haar — consequent doortrekt, komt vanzelf bij baksteenexpressionisme uit, en tien jaar later bij het Bauhaus, dat dezelfde eerlijkheid over materiaal eiste maar het ornament er helemaal uit sneed. Het modernisme was geen breuk met de art nouveau; het was de logische stap erna, zonder het geld voor het handwerk.

Art nouveau renderen: het ornament modelleren, niet textureren

Een art-nouveaugevel is de moeilijkste gevel om overtuigend te renderen, omdat het ornament er driedimensionaal is en de constructie draagt. Op een klassieke gevel kunt u een lijst of een pilaster nog als reliëfkaart op een vlak metselwerk zetten; het reliëf is ondiep en regelmatig. Bij art nouveau is het ornament vrijstaand: een balustrade waar het licht doorheen valt, een console die van het gevelvlak af krult, een boog met een profiel dat van boven naar beneden verandert. In onze studio geldt daarom één regel: alles wat een schaduw op de gevel werpt, wordt gemodelleerd. Alleen de tekening ín een tegel of het patroon van een sgraffito mag een textuur zijn.

Drie materialen vragen elk een eigen aanpak.

• Geglazuurde tegel naast matte baksteen. Het contrast tussen beide is het beeld. De tegel krijgt een dun, glanzend laagje bovenop een matte kleurkern, met per tegel een klein kleurverschil en een iets afwijkende hoek, zodat de reflectie van de lucht in elke tegel net anders valt. De baksteen ernaast blijft mat en ruw. Zet u beide op dezelfde glans, dan wordt de gevel plastic.
• Smeedijzer op dikte. De strip van een balustrade wordt op de echte doorsnede gemodelleerd, meestal tussen acht en twaalf millimeter dik en dertig tot vijftig millimeter breed, met een afgeronde kant. Te dun en het smeedwerk verdwijnt op afstand; te dik en het wordt gietijzer uit een ander tijdvak. De verf is zelden zuiver zwart: donkergroen, bruinzwart of grafiet met een lichte glans.
• Mozaïek en glas-in-lood. Het goud in mozaïek is bladgoud onder glas, dus het reflecteert scherp en warm; dat wordt een aparte materiaallaag, niet een gele kleur. Glas-in-lood boven de deur werkt alleen als er licht van binnen achter staat, dus wij renderen die gevels bij voorkeur in de schemering.

Het licht bepaalt de rest. Art nouveau is gemaakt voor strijklicht: laag zonlicht van opzij dat elke krul een schaduw geeft. Recht van voren, midden op de dag, valt een gesmede balustrade vlak en een tegeltableau grijs. Wij leggen daarom bij dit soort gevels eerst het uur vast en pas daarna het standpunt.

Een restauratie of uitbreiding naast het origineel presenteren

Vragen over art nouveau kunnen gaan over een bestaand pand: een tegeltableau dat terug moet, een winkelpui uit de jaren zestig die weer een boog krijgt, een dakopbouw of een aanbouw achter een gemeentelijk monument. Voor architectenbureaus die met zulke opgaven naar een welstands- of monumentencommissie gaan, maken wij twee beelden naast elkaar vanuit exact hetzelfde standpunt: het gebouw zoals het nu staat, en het gebouw na de ingreep. Hoe wij met bureaus samenwerken, leest u bij onze oplossingen voor architecten- en ontwerpbureaus.

Het standpunt is daarbij de helft van het werk. Wij nemen de bestaande gevel op vanuit de plek waar een voorbijganger hem ziet — ooghoogte, schuin van de overkant — en bouwen het model van het bestaande zó dat een foto vanuit dat punt er exact overheen valt. Pas dan komt het nieuwe erbij. Een commissie beoordeelt het nieuwe volume zowel op zichzelf als in relatie tot het bestaande gebouw en zijn omgeving, en dat verschil is alleen leesbaar als het bestaande klopt tot op de voeg. Hetzelfde principe gebruikten wij toen wij de renders van een finca-renovatie op Mallorca in de dronefoto’s van de opdrachtgever verwerkten.

Voor een gebouw dat art nouveau citeert zonder het na te bouwen — een woongebouw met een parabolische boog als entree, een gevel in geglazuurde tegel naast een bakstenen buurman — geldt hetzelfde. In de artist impressions voor zo’n project laten wij het citaat zien in de context die het aanroept: de historische gevel ernaast in beeld, hetzelfde strijklicht op beide, en de tegel van het nieuwe gebouw met dezelfde glansbreuk als de tegel van het oude. Daaraan ziet een opdrachtgever meteen of het citaat werkt of alleen een vorm is.

Wat een art-nouveaubeeld bij ons kost en wat wij nodig hebben

Rendering en modelleren doen wij vanaf € 39 per uur, of vanaf € 30 per uur op abonnement; animatie en virtuele rondleidingen vanaf € 45 per uur, op abonnement vanaf € 35. Bij een art-nouveaugevel zit het verschil met een gewone gevel bijna volledig in het modelleren van het ornament: de benodigde tijd voor een balustrade met een doorlopend zweepslagmotief hangt af van het detailniveau en de beschikbare gegevens, terwijl wij de benodigde tijd voor een tegeltableau met eigen voorstelling, inclusief materiaalopbouw, afzonderlijk bepalen. Voor een bestaand pand met twee beelden — vóór en na — hangt de benodigde tijd af van de beschikbare gegevens en het detailniveau; het bestaande model hoeft maar één keer te worden opgebouwd.

Wat wij nodig hebben om te beginnen: foto’s van de gevel recht van voren en schuin van beide kanten, een opmeting of oude bouwtekening, en van het ornament — als het er nog is — een foto van dichtbij met iets van bekende maat ernaast. Wie vraagt of een tegeltableau dat er niet meer is kan worden gereconstrueerd: ja, mits er één oude foto of het ontwerp van de plateelbakkerij bestaat. Zonder bron modelleren wij geen historisch ornament; dat zou een uitvinding zijn die in een monumentenprocedure niet standhoudt.