Bauhaus: de stijl die moderne gevels nog steeds stuurt

In Nederland levert het woord Bauhaus eerst een bouwmarkt op en pas daarna een bouwstijl. Dit stuk gaat over de tweede: de school die van 1919 tot 1933 in Weimar, Dessau en Berlijn bestond, en vooral over wat er van haar uitgangspunten is blijven zitten in gevels die vandaag getekend worden.

Dat is geen historische oefening. Een architect die nu een woongebouw ontwerpt met een doorlopende raamstrook, een plat dak, een gevel zonder profielen en één gekleurd vlak, werkt met een vormtaal die honderd jaar geleden is vastgelegd — en die intussen zo gewoon is geworden dat niemand er nog een naam bij noemt. Juist daarom loopt de beoordeling ervan vaak mis. Een gevel die zijn overtuigingskracht uit verhoudingen en materiaal haalt in plaats van uit ornament, valt of staat bij hoe hij in beeld wordt gebracht.

Hieronder staat welke principes werkelijk van het Bauhaus komen, welke er ten onrechte aan worden toegeschreven, hoe het Nederlandse spoor ernaast liep, en wat daarvan zichtbaar is op een afbeelding van een project dat nog niet gebouwd is. Bauhaus is één stijl in een veel breder verhaal van bouwstijlen; dit stuk gaat alleen dieper in op deze ene stijl.

Bauhaus architectuur in het kort

Wat het Bauhaus was — en waar de verwarring vandaan komt

Het Bauhaus was een opleiding, geen bureau en geen beweging met een manifest over gevels. Walter Gropius richtte de school in 1919 op in Weimar, uit een samenvoeging van een kunstacademie en een school voor toegepaste kunst. In 1925 verhuisde zij naar Dessau, waar Gropius het schoolgebouw ontwierp dat sindsdien als het beeld van de stijl geldt. In 1932 volgde een kort bestaan in Berlijn; in 1933 werd de school opgeheven. Na Gropius stonden Hannes Meyer en daarna Ludwig Mies van der Rohe aan het hoofd.

De gebouwen in Weimar en Dessau staan sinds 1996 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO; in 2017 is die inschrijving uitgebreid met onder meer de voormalige vakbondsschool in Bernau. Dat is nuttig om te weten, want het verklaart waarom de zoekresultaten op dit onderwerp vooral uit musea, reisverslagen en posterwinkels bestaan: het is voor het merendeel van het publiek een bezienswaardigheid, niet een ontwerpvraag.

Voor wie in Nederland bouwt, lopen er drie verwarringen doorheen, en het loont ze uit elkaar te halen voordat het over gevels gaat.

• De bouwmarkt. De keten met dezelfde naam is in 1960 in Mannheim opgericht en heeft geen enkele band met de school. De naamsgelijkenis is de reden dat een zoekopdracht op «bauhaus» in Nederland bij openingstijden en folders uitkomt en niet bij architectuur. Hier verder geen woord meer over.
• Bauhaus als scheldwoord voor alles wat plat en wit is. In het dagelijks spraakgebruik is «bauhausachtig» een aanduiding geworden voor elk strak, wit, ornamentloos gebouw. Dat is begrijpelijk, maar het maakt het begrip onbruikbaar in een ontwerpgesprek: het beschrijft dan een uiterlijk in plaats van een redenering.
• Bauhaus als verzamelnaam voor het hele modernisme. Veel van wat eraan wordt toegeschreven komt van tijdgenoten die er nooit hebben gewerkt. De beroemdste vijf ontwerpprincipes zijn van Le Corbusier; de aanval op het ornament komt van Adolf Loos, jaren vóór de oprichting; «form follows function» is een formulering van de Amerikaan Louis Sullivan uit de negentiende eeuw. Ze horen bij dezelfde omslag, maar niet bij dezelfde school.

Wat het Bauhaus wél eigen was, is de volgorde van denken. Een object — een lamp, een stoel, een deurgreep, een woning — werd ontworpen vanuit het gebruik, het materiaal en de vraag of het in serie te maken viel. Het uiterlijk was de uitkomst van die drie, niet een laag die er achteraf overheen ging. Die volgorde is wat er van de school in de hedendaagse praktijk is overgebleven, veel meer dan een bepaald raamtype.

Het lintvenster: de gevel werd horizontaal

Eeuwenlang stond een raam rechtop. Dat was geen smaak maar constructie: in een dragende muur is een opening een zwakke plek, en hoe breder de opening, hoe zwaarder de latei erboven. De ramen stonden dus verticaal, boven elkaar, in verband met de muurdammen ertussen. Alles wat een gevel aan ritme had, kwam daaruit voort.

Zodra het skelet — staal of gewapend beton — de last overneemt, vervalt die noodzaak. De gevel draagt niets meer en kan opengaan over de volle lengte. Het gevolg is het lintvenster, in het Nederlands ook wel strookraam genoemd: een doorlopende raamstrook die de gevel horizontaal doorsnijdt in plaats van hem in traveeën te verdelen.

Le Corbusier zette de fenêtre en longueur in 1927 als een van zijn vijf punten op papier, samen met de pilotis, het dakterras, de vrije plattegrond en de vrije gevel. Het Bauhaus zelf publiceerde geen vergelijkbare lijst, maar paste hetzelfde principe toe: het schoolgebouw in Dessau is over grote delen van zijn omtrek in een doorlopend vlies van glas gezet. Het gaat dus om één omslag, door verschillende mensen tegelijk voltrokken.

Wat het lintvenster met een ontwerp doet, is ingrijpender dan het lijkt. Drie gevolgen komen in vrijwel elk project terug.

• Het licht verandert van karakter. Een verticaal raam brengt licht diep de ruimte in, maar alleen in een strook; een doorlopende strook verlicht de hele gevelzijde gelijkmatiger en veel vlakker. Wie in het ontwerp op contrast rekent, moet dat elders halen — met een diepe negge, een luifel of een uitsnede.
• De hoek wordt een beslissing. Zodra de raamstrook de hoek nadert, moet er iets gebeuren: hij stopt tegen een dichte penant, hij loopt door met een stijl in de hoek, of hij loopt door zonder stijl. Die laatste variant — de opengewerkte hoek — is een technisch complex detail en een herkenbaar motief in de stijl.
• Het zonlicht wordt een probleem dat opgelost moet worden. Een gevel die over de volle lengte glas is, warmt op. In een Nederlands project komt dat terug in de eisen aan koeling en oververhitting, en dus in overstekken, buitenzonwering, lamellen of een dieper geplaatst kozijn. Wat op een gevelaanzicht een schone lijn is, wordt in de uitvoering een verzameling zichtbare toevoegingen.

Voor een afbeelding is dat laatste punt het belangrijkst. Een lintvenster laat zich alleen beoordelen als de diepte van het kozijn in de gevel klopt, want die diepte bepaalt de schaduwlijn onder de bovendorpel — en die schaduwlijn is bij daglicht het enige wat de strook leesbaar maakt. Een render waarin het glas op één vlak met het stucwerk ligt, toont een gevel die er in het echt anders uit zal zien.

Het platte dak: van sluitstuk naar gebruiksvlak

Het hellende dak is een antwoord op water: pannen of leien houden regen tegen doordat de helling het water afvoert voordat het door de naden komt. Zolang dat de enige beschikbare techniek is, bepaalt het de silhouetten van een hele bouwcultuur. Moderne waterdichte dakbanen maakten platte daken op grotere schaal toepasbaar — en pas toen kon het dakvlak iets anders worden dan een afsluiting.

Dat is de kern van het argument in de jaren twintig, en het is een gebruiksargument, geen esthetisch. Het dak dat vlak ligt, is oppervlakte die eerder verloren ging. Een dakterras, een gemeenschappelijke buitenruimte, later ook een plek voor installaties, waterberging, beplanting en zonnepanelen. Op het schoolgebouw in Dessau, op Villa Savoye en op verschillende toonaangevende gebouwen uit die jaren wordt het dak gebruikt.

In Nederland ligt dat gevoeliger dan elders, en niet om technische redenen. Het hellende dak met pannen is hier de norm in vrijwel elke woonwijk, en een plat dak wijkt daar zichtbaar van af. In gemeenten met een welstandsnota of een beeldkwaliteitsplan waarin de kapvorm van een straat is vastgelegd, is de dakvorm daarom vaak het eerste punt van discussie bij een vergunningaanvraag — eerder dan de materialen of de kleur.

Wat dat voor een presentatie betekent, is concreet. Een plat dak is vanaf ooghoogte grotendeels onzichtbaar; wat men wél ziet, is de dakrand. De hoogte van die rand, of hij als een dunne lijn is uitgevoerd of als een opstaande band, of de dakopbouw en de installaties erachter wegvallen of uitsteken: dat bepaalt hoe het gebouw in een straatbeeld landt. Precies dat valt op een gevelaanzicht weg, omdat een gevelaanzicht recht van voren kijkt en een voorbijganger nooit.

Twee beelden nemen die discussie meestal weg: een ooghoogtebeeld vanaf de overkant van de straat, waarop de dakrand tegen de lucht staat, en een vogelvluchtbeeld waarop te zien is wat er werkelijk op het dak staat. Het tweede beeld voorkomt het gesprek achteraf over luchtbehandelingskasten die op geen enkele afbeelding voorkwamen.

Ornament weg: wat er dan overblijft

De afwijzing van het ornament is ouder dan het Bauhaus. Adolf Loos schreef zijn aanval erop al vóór de Eerste Wereldoorlog, en hij deed dat met een moreel argument: versiering kost arbeid die niets toevoegt. Wat de school daaraan toevoegde, was praktischer. Als een gebouw in serie en met machines gemaakt wordt, is elk handgesneden profiel een uitzondering die de productie ophoudt. Het ornament verdween dus niet omdat het lelijk was, maar omdat het niet meer paste bij de manier waarop gebouwd werd.

Daarmee ontstaat wel een probleem dat sindsdien niet is opgelost. Een gevel met lijstwerk, banden en omlijstingen heeft een ingebouwde schaal: het oog vindt houvast op elke afstand. Haal dat weg en er blijven vier dingen over waarmee de gevel nog iets kan zeggen.

• De verhouding. De maat van het volume, de plaats van de openingen en de afstand tussen de openingen doen al het werk dat het ornament eerder deed. Een fout van tien centimeter in een raamverdeling is op een ornamentloze gevel zichtbaar; op een gedecoreerde gevel niet.
• De naad. Zodra er geen profielen zijn, wordt elke voeg, dilatatie en aansluiting een lijn in het beeld. Bij stucwerk zijn dat de dilatatievoegen, bij plaatmateriaal de stramienen van de bevestiging, bij metselwerk het verband en het voegtype.
• Het materiaal zelf. Wat vroeger het reliëf van een lijst deed, doet nu de textuur van het oppervlak: de korrel van gewassen beton, de vlekkigheid van een handvormbaksteen, de mat- of glansgraad van een stuclaag.
• De schaduw. Diepte in het kozijn, een uitsnede, een overstek, een terugliggend balkon. Op een vlakke gevel is de schaduw het enige overgebleven reliëf, en daarmee de enige plek waar het licht van de dag nog verschil maakt.

Er is nog een vijfde mogelijkheid, en die is bij het modernisme minder bekend dan zij verdient: het materiaal als het ornament. Het paviljoen dat Mies van der Rohe in 1929 voor de wereldtentoonstelling in Barcelona bouwde — een jaar voordat hij directeur van het Bauhaus werd — heeft geen enkel versierend element, maar wel wanden van geaderd marmer, travertijn en spiegelend glas. De tekening ervan is elementair; het gebouw is dat allerminst.

Kleur als functie, niet als versiering

Het hardnekkigste misverstand over deze periode is dat zij wit was. Dat beeld komt grotendeels uit de zwart-witfotografie waarmee de gebouwen zijn verspreid, en uit latere restauraties waarin verkleurd schilderwerk overal in dezelfde tint terugkwam. In werkelijkheid werd er in Weimar en Dessau uitgebreid met kleur gewerkt, en had die kleur een taak.

Die taak laat zich in drie regels samenvatten, en ze zijn vandaag nog even bruikbaar als toen.

• Kleur kan zowel vlakken als details benadrukken. Een heel gevelvlak, een hele wand of een heel volume kan één tint krijgen, maar ook randen, kozijnen en andere details kunnen met kleur worden geaccentueerd. De kleur volgt dus de opbouw van het gebouw en legt er niets overheen.
• Kleur maakt onderscheid leesbaar. Een andere tint markeert wat anders is: de entree, een dienstvolume, een uitbouw, de scheiding tussen twee bouwdelen. Wie de kleur wegneemt, verliest informatie — dat is het verschil met versiering, die weggelaten kan worden zonder dat er iets verandert.
• Kleur is een materiaalbeslissing. Een geverfd stucvlak, een gemoffeld paneel, gebrand hout en een gekleurde steen verouderen alle vier anders. De keuze gaat dus niet alleen over de tint van vandaag, maar over hoe dat vlak er over tien jaar bij staat — en in een zeeklimaat met veel slagregen is dat een korter tijdvak dan men verwacht.

Bij het maken van beeld levert kleur een praktisch probleem op dat vaak pas aan het eind opvalt. Een tint op een monster, op een beeldscherm en op een gevel van vijftien meter zijn drie verschillende dingen. Op een groot vlak kan een kleur anders overkomen dan op een klein monster; ook lichtinval en omgeving bepalen hoe licht en verzadigd de kleur oogt, en een gevel op het noorden leest in dit klimaat een groot deel van het jaar zonder direct zonlicht. Wie een kleurkeuze op een render laat goedkeuren, doet er goed aan dezelfde gevel bij twee lichtcondities te laten zien — dat kost één extra beeld en voorkomt de discussie na oplevering.

Het Nederlandse spoor: Het Nieuwe Bouwen

Nederland heeft geen Bauhaus gehad, maar wel een eigen functionalistische stroming die er gelijktijdig mee liep en er nauw aan verwant was: Het Nieuwe Bouwen. De architecten eromheen verenigden zich in groepen als Opbouw in Rotterdam en de 8 in Amsterdam, en zij deelden de uitgangspunten — skeletbouw, veel daglicht, geen ornament, het gebouw als antwoord op een gebruiksprogramma.

Twee gebouwen uit die stroming zijn ook internationaal bepalend geworden, en beide zijn in Nederland te bezoeken.

• De Van Nellefabriek in Rotterdam, naar ontwerp van Brinkman en Van der Vlugt, opgeleverd aan het begin van de jaren dertig. Een fabriek met een betonskelet en gevels die vrijwel geheel uit stalen puien met glas bestaan. Sinds 2014 staat het complex op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
• Sanatorium Zonnestraal in Hilversum, van Jan Duiker en Bernard Bijvoet, uit dezelfde jaren. Een gebouw dat zo licht en zo dun mogelijk werd gemaakt, met het uitdrukkelijke idee dat het maar een beperkte tijd hoefde mee te gaan — een gedachte die in het huidige gesprek over losmaakbaarheid en levensduur opvallend actueel klinkt.

Daarnaast loopt De Stijl, met het Rietveld Schröderhuis in Utrecht uit 1924 als bekendste bouwwerk. Dat huis wordt vaak in één adem met het Bauhaus genoemd, maar het komt uit een andere hoek: De Stijl vertrekt vanuit de beeldende kunst en de compositie van vlakken en primaire kleuren, niet vanuit productie en programma. De overeenkomst is het resultaat, niet de redenering.

Voor een hedendaags project in Nederland is dat spoor om een praktische reden relevant. Wie bij een gemeente een ornamentloos, plat afgedekt gebouw voorlegt, staat sterker als het ontwerp aantoonbaar in een lokale traditie past dan wanneer het als een import wordt gepresenteerd. Dat is geen retoriek: in gemeenten waar de omgeving uit metselwerk met kappen bestaat, gaat het gesprek bijna altijd over aansluiting bij de bestaande bebouwing, en dan helpt het als de referentie uit dezelfde omgeving komt.

Wat er vandaag werkelijk van over is

De school bestaat sinds 1933 niet meer, maar een aantal beslissingen dat zij normaal maakte, wordt in vrijwel elk hedendaags ontwerp genomen zonder dat iemand er nog bij stilstaat. Het is nuttig ze te benoemen, al was het maar omdat ze in een ontwerpgesprek anders als smaakvoorkeur worden weggezet.

De laatste twee regels zijn de minst zichtbare en de meest invloedrijke. Het denken vanuit herhaling en standaardmaat is precies wat de industriële woningbouw van vandaag mogelijk maakt, en het is ook de reden dat de gevel van een groot deel van de nieuwbouw uit een beperkt aantal steeds terugkerende elementen bestaat. Wie houtbouw in prefab elementen ontwerpt, werkt met dezelfde logica als een Bauhaus-docent die een woning op een rastermaat zette — alleen met andere materialen en andere machines.

Er zit een keerzijde aan, en die is in Nederland goed zichtbaar. Herhaling zonder aandacht voor de uitzondering levert een gevel op waar niets aan te zien valt: dezelfde raamopening, dezelfde afstand, dezelfde kleur, over de hele lengte. Het verschil tussen een goede en een matige ornamentloze gevel zit dan in een handvol beslissingen — waar de herhaling doorbroken wordt, hoe diep de negge is, waar de dakrand eindigt — en die beslissingen zijn stuk voor stuk te klein om op een plattegrond of een gevelaanzicht op te vallen.

Vijf misverstanden die het beeld vertekenen

De volgende vijf komen zo vaak terug dat ze een presentatie kunnen laten ontsporen — niet omdat ze onwaar zijn in het algemeen, maar omdat ze in een concreet project de verkeerde verwachting wekken.

• «Bauhaus betekent wit.» Het betekent dat niet. Het beeld komt uit zwart-witfotografie; er is in die jaren met kleur gewerkt, en die kleur volgde de opbouw van het gebouw. Een ontwerp dat om die reden verplicht wit wordt gerenderd, verliest een middel dat het nodig heeft.
• «Zonder ornament is het goedkoper.» Niet noodzakelijk. Een gedecoreerde gevel verbergt maatafwijkingen in zijn profielen; een vlakke gevel doet dat niet. Vlakheid, strakke voegen, verdekte bevestiging en een opengewerkte hoek verplaatsen de kosten van de decoratie naar de uitvoeringstolerantie.
• «De vijf punten zijn Bauhaus.» Ze zijn van Le Corbusier en dateren uit 1927. Wie ze in een toelichting aan het Bauhaus toeschrijft, geeft een architectuurhistoricus of een welstandsadviseur meteen een reden om de rest van de tekst met argwaan te lezen.
• «Het is minimalisme.» Minimalisme is een reductie tot zo min mogelijk. Deze traditie reduceert niet omwille van de reductie, maar laat weg wat geen taak heeft. Dat is een ander criterium, en het verklaart waarom er in dezelfde gebouwen wel marmer, chroom en kleur voorkomen.
• «Een plat dak lekt.» Dat is een herinnering aan de eerste generaties dakbedekking, niet aan de huidige. Wat wel klopt, is dat een plat dak zijn detaillering onvergeeflijker maakt: de aansluitingen bij opstanden, doorvoeren en afvoeren bepalen alles, en er is geen helling die een fout maskeert.

Wat een commissie op een ornamentloze gevel ziet

Bij een vergunningaanvraag in Nederland wordt een ontwerp beoordeeld op ruimtelijke kwaliteit — onder de Omgevingswet vaak door een commissie ruimtelijke kwaliteit, in veel gemeenten nog altijd de welstandscommissie genoemd — aan de hand van wat de gemeente daarover heeft vastgelegd. Dat beeld bij die beoordeling meeweegt, laat de 3D-render van een vrijstaande woning in herfstsfeer zien: stills en animatie waarmee het ontwerp werd goedgekeurd en de vergunning rondkwam. Bij een gevel zonder ornament valt die beoordeling praktisch altijd terug op vier punten, en het is verstandig het beeldmateriaal daar rechtstreeks op af te stemmen.

• Aansluiting op de omgeving. Hoe verhoudt de nieuwe massa zich tot de goothoogte, de rooilijn en de korrel van de straat? Dit is geen gevelvraag maar een contextvraag, en er is dus een beeld voor nodig waarop de buren staan — niet een gebouw op een witte achtergrond.
• Materiaal en kleur op de juiste afstand. Een baksteen wordt van drie meter beoordeeld, een gevelvlak van dertig. Twee beelden dus, en op het dichtbije beeld moet het materiaal werkelijk zijn structuur hebben in plaats van een uitgerekte foto te zijn.
• De plint. Waar het gebouw de grond raakt, wordt het van dichtbij bekeken en aangeraakt. Bij een ornamentloos ontwerp is dat een plek die bij de beoordeling aandacht verdient: de overgang naar het maaiveld, de entree, de bergingen en de fietsenstalling.
• De dakrand tegen de lucht. Zie hierboven: de enige plek waar een plat dak zich in het straatbeeld manifesteert.

Een belegger of een koper kijkt naar iets anders, maar loopt tegen hetzelfde probleem aan. Zonder ornament is er weinig waaraan een leek kwaliteit kan aflezen, en dus wordt de beoordeling verplaatst naar wat wel afleesbaar is: de maat van de buitenruimte, de hoeveelheid daglicht, de hoogte van de ruimten en de vraag hoe het gebouw er over vijf jaar uitziet. Beeld dat die vier punten niet beantwoordt, roept ze op.

Een ornamentloze gevel zichtbaar maken vóór de bouw

Een gedecoreerde gevel overleeft een matig beeld: het ornament vertelt zelf wel wat er bedoeld is. Een gevel in deze traditie doet dat niet. Alles wat hem draagt — verhouding, diepte, textuur, schaduw — is precies datgene wat in een haastig gemaakte afbeelding als eerste sneuvelt. Wij maken daarom voor dit type ontwerp de volgende vijf beelden.

• Het contextbeeld op ooghoogte. Vanaf de overkant van de straat, met de bestaande bebouwing erin, op een tijdstip waarop de zon schuin invalt. Dit beeld beantwoordt de vraag naar aansluiting, en het is het enige beeld waarop de dakrand tegen de lucht staat.
• Het gevelfragment. Eén travee over de volle hoogte, recht van voren, waarin de diepte van de negge, de breedte van de dagkant en de plaats van de voegen kloppen. Dit beeld beslist over het gevoel van soliditeit en is met een gevelaanzicht niet te vervangen.
• Het materiaaldetail. Op de afstand waarop het materiaal werkelijk bekeken wordt: de aansluiting van kozijn op stucwerk, de dilatatievoeg, de overgang tussen twee materialen. Hier wordt beoordeeld of de gekozen steen of stuclaag doet wat het monster belooft.
• De hoek. Bij een lintvenster of een doorlopende strook is de hoek de plek waar het ontwerp zich uitspreekt. Eén beeld erop, want dit kan een technisch complex detail zijn dat extra aandacht verdient.
• Het dak vanaf boven. Wat er werkelijk op ligt, inclusief installaties, opbouwen en beplanting. Dit voorkomt het gesprek waarin een dak dat op alle beelden leeg was, bij oplevering vol blijkt te staan.

Welk beeldtype voorop komt te staan, hangt af van het besluit dat genomen moet worden. Gaat het om een omgevingsvergunning of een presentatie aan een commissie, dan draagt het gebouw in zijn context; daarvoor zetten wij artist impressions in. Gaat het om een ontwerp dat binnen een bureau of met de opdrachtgever nog uitgezocht wordt, dan is de reeks fragmenten en details bruikbaarder dan welk sfeerbeeld ook; hoe wij met bureaus samenwerken staat op de pagina over onze aanpak voor architecten- en ontwerpbureaus. Een voorbeeld van een woning waarin het materiaal het hele verhaal moest dragen, staat bij dit project met een minimalistische woning.

Wat wij daarvoor nodig hebben, is beperkt maar specifiek: de gevelaanzichten met de werkelijke maat van de neggediepte, het kozijnprofiel dat is aangehouden, de exacte steen of stuclaag met een monster of een foto van een gerealiseerd vlak, en de plaats van de dilatatievoegen. Ontbreken die, dan wordt het beeld op die punten een aanname — en juist op die punten wordt het bij oplevering vergeleken.

Eén voorbehoud hoort erbij. Een beeld is geen bewijs: het vervangt geen daglichtberekening, geen oververhittingstoets en geen detailtekening. Wat het wel doet, is de handvol beslissingen die een ornamentloze gevel maken of breken bespreekbaar maken op het moment dat ze nog niets kosten — en bij dit type ontwerp ligt dat moment vroeger dan men gewend is.